جاهای دیدنی آبادان | از مسجد هندی تا پلی بی‌نظیر در دنیا 

آبادان یک شهر بندری در جنوب‌غربی خوزستان است که به‌خاطر صنعت نفت و پالایشگاه قدیمی‌اش شناخته می‌شود، اما کسانی که فقط آن را با نفت می‌شناسند، نیمی از ماجرا را از دست داده‌اند. این شهر مجموعه‌ای از بناهای تاریخی با معماری کاملاً متفاوت از بقیه‌ی ایران دارد؛ از مسجدی با سبک هندی تا کلیسایی ارمنی، و از بازارهای پرجنب‌وجوش لب اروند تا پلی که در نوع خودش در دنیا بی‌نظیر است.

این تنوع معماری و فرهنگی، میراث دوره‌ای است که آبادان به‌خاطر پالایشگاه نفتش، مهاجرانی از هند، پاکستان، برمه (میانمار فعلی) و حتی ارمنستان را به خود جذب کرد؛ هرکدام از این جوامع رد پای خودشان را در بناهای این شهر گذاشتند، چیزی که در کمتر شهر دیگری از ایران این‌قدر متراکم و در دسترس است. در ادامه همراه هم اقلیم باشید تا با مهم‌ترین جاهای دیدنی آبادان، آدرس دقیق هرکدام و نکاتی که قبل از رفتن باید بدانید، آشنا شوید.

مسجد رنگونی‌ها

اولین جایی که باید در دیدنی‌های آبادان سراغش را بگیرید، «مسجد رنگونی‌ها»ست. این مسجد هیچ رنگ‌وبویی از معماری ایرانی ندارد و تمام‌وکمال نمایش‌گر معماری شبه‌جزیره‌ی هندوستان است. ساخت این بنا از سال ۱۲۹۱ شروع شد و حدود هفت سال طول کشید تا در نهایت در سال ۱۲۹۹ افتتاح شد؛ یعنی الان بیش از صد سال از قدمتش می‌گذرد. گفته می‌شود این مسجد به تقاضای مسلمانان اهل شبه‌قاره‌ی هند و به‌ویژه اهالی «رانگون» در «میانمار» فعلی که در آبادان ساکن بودند ساخته شد، و بنای آن را کارگران مهاجر پالایشگاه آبادان بالا بردند.

گچ‌بری‌ها و کار روی سیمان مسجد رنگونی‌ها منحصربه‌فرد است. مسجد چهار گنبد کوچک و دو مناره دارد و نمای بیرونی‌اش با سیمان (نه گچ معمول مساجد ایرانی) تزیین شده، با رنگ‌هایی که در معماری هندی دیده می‌شود و محرابی گل‌گون که با انبوهی از نقش‌ونگاره‌های اسلیمی و طرح‌های هندسی پوشیده شده است.

یکی از نکات جالب توجه این است که در زیرزمین این مسجد دو تونل هوا تعبیه شده تا از نفوذ رطوبت به طبقه‌ی اصلی جلوگیری کند؛ یعنی حتی در جزئیات فنی‌اش هم تفکر معمارانه‌ی خاصی به‌کار رفته است. موزه‌ی اسناد تاریخی و خطی آبادان هم در همین مسجد قرار دارد، اما باید بدانید که در حال حاضر امکان بازدید آزاد از داخل مسجد وجود ندارد؛ معمولاً در ایام نوروز که گردشگری شهر اوج می‌گیرد، بازدید عمومی امکان‌پذیر می‌شود.

آدرس: ابتدای خیابان پزشک، روبه‌روی انبار پخش داروی شرکت نفت

کلیسای سورت گاراپت

کلیسای سورت گاراپت آبادان در سال ۱۳۱۹ ساخته شد و زمانی یکی از مهم‌ترین محل‌های اجتماع جامعه‌ی ارامنه‌ی آبادان بود. معماری این کلیسا با الهام از سبک سنتی ارامنه طراحی شده و شامل سقف شیروانی، برج ناقوس و صلیب نمادینی است که بر فراز بنا قرار گرفته. این کلیسا در دوران جنگ ایران و عراق آسیب دید، اما توسط ستاد بازسازی مناطق جنگی مرمت شد.

یک نکته‌ی جالب دیگر این است که این کلیسا در یکی از خیابان‌های آبادان به نام خیابان زند، در همجواری مسجد امام جعفر صادق (ع) قرار دارد؛ همین هم‌نشینی مسجد و کلیسا در کنار هم، یکی از تصویرهای نمادین و دیدنی آبادان است. در حال حاضر به‌خاطر کم بودن جمعیت ارامنه در آبادان، مراسم مذهبی در این کلیسا برگزار نمی‌شود، اما به‌خاطر مجاورت با مدرسه‌ی ادب آبادان، همچنان پابرجاست و بازدید از نمای بیرونی آن برای عموم آزاد است.

آدرس: ابتدای خیابان زند، جنب مسجد بهبهانی‌ها

بیشتر بخوانید:

• معرفی سوغات و صنایع دستی آبادان
• روستای صراخیه ، ونیز ایران در خوزستان

پل کابلی امام رضا (تانکی ابوالحسن)

پل کابلی آبادان، که نام رسمی آن پل امام رضا (ع) است اما اهالی محلی آن را با اسم «تانکی ابوالحسن» می‌شناسند، نخستین پل کابلی واقع در خشکی جهان است؛ یعنی برخلاف اکثر پل‌های کابلی دنیا که روی رودخانه یا دریاچه ساخته شده‌اند، این پل زیرش آب ندارد، اما رودخانه‌ی بهمنشیر از کنار آن عبور می‌کند. این پل در محله‌ی کوی فرهنگیان، یکی از ورودی‌های اصلی شهر، قرار دارد و درست مقابل پالایشگاه آبادان واقع شده است.

اگر فرصتش را داشته باشید، حتماً عصر یا شب به دیدنش بروید؛ نورپردازی این پل در ساعات تاریکی هوا یکی از زیباترین سوژه‌های عکاسی آبادان است و اهالی شهر هم همین ساعت‌ها را برای قدم زدن کنار پل و تماشای رودخانه بهمنشیر ترجیح می‌دهند.

آدرس: بلوار طیب، محله کوی فرهنگیان، نزدیک میدان ورودی اصلی شهر

آرامگاه ارامنه ساکن در آبادان

آرامگاه ارامنه ساکن در آبادان، در واقع قبرستانی در منطقه‌ی شطیط در جنوب‌شرقی شهر است که بالاتر از اروندکنار واقع شده. این قبرستان نزدیک به هزار و پانصد متر مربع مساحت دارد و حدود سیصد و بیست مقبره در آن وجود دارد که یادمان رفتگان را به‌جای سنگ، روی قالب‌های سیمانی و عموماً به خط و زبان ارمنی نوشته‌اند. این مکان بیشتر برای کسانی جذاب است که به تاریخ اجتماعی و چندفرهنگی بودن آبادان در دوران اوج صنعت نفت علاقه دارند؛ جایی که مهاجرانی از کشورهای مختلف، از جمله ارامنه، در کنار اهالی محلی زندگی می‌کردند.

آدرس: منطقه شطیط، جنوب‌شرقی آبادان، بالاتر از اروندکنار

سینما نفت آبادان

سینما نفت یکی از جاذبه‌های فرهنگی مهم آبادان است که بنای اصلی آن پس از جنگ جهانی دوم برپا شد. طراحی کلی این ساختمان نمایان‌گر هیبت یک شیر نشسته است، و به همین خاطر از قدیم آن را به «نگهبان شهر» معروف کرده‌اند. این سینما یکی از یادگارهای دوران اوج صنعت نفت در آبادان است، زمانی که این شهر چندین سینمای فعال داشت و زندگی فرهنگی شبانه‌ی پررنگی را تجربه می‌کرد.

آدرس: محله بوارده جنوبی

موزه آبادان

موزه آبادان یکی از قدیمی‌ترین موزه‌های ایران است که گنبد مخروطی و پلکانی‌اش، با بلندی ۲۲.۵ متر، از طراحی گنبد آرامگاه دانیال نبی در شوش الگو گرفته است؛ گفته می‌شود طرح اولیه‌ی آن را آندره گدار، معمار و باستان‌شناس مشهور فرانسوی، کشیده است. پس از تعمیرات و مرمتی که حدود ۱۵ سال طول کشید، موزه به یک تالار اصلی و دو تالار جنبی تبدیل شد.

تالار اصلی موزه، محل نمایش آثار دایمی از جمله یافته‌های شوش (متعلق به هزاره‌ی اول پیش از میلاد) و آثار دوره‌ی صفوی و قاجار است، در کنار آثار مردم‌شناسی و هنرهای سنتی. یکی از تالارهای جنبی به نمایشگاه‌های موقت اختصاص دارد و دیگری به کتابخانه و سالن اجتماعات.

در میان آثار موزه می‌توانید بت‌های مفرغی، سرگرزه‌ها، دهانه‌های اسب، مجسمه‌ی حیوانات، و ظروف سفالی تاریخی به‌دست‌آمده از شوش را ببینید. اگر در ایام نوروز سفر کنید، معمولاً نمایشگاه صنایع دستی محلی (از جمله محصولات لیف خرما و کالاهای حصیری) هم در بخشی از موزه برپا می‌شود که علاوه بر بازدید، امکان خرید سوغاتی اصیل را هم فراهم می‌کند.

آدرس: بوارده شمالی، ضلع جنوب‌غربی دانشکده مهندسی نفت شهید تندگویان، تقاطع بلوار معلم و خیابان ۱۵ احمدآباد

موزه بنزین‌خانه آبادان

اگر به تاریخ صنعت نفت علاقه دارید، موزه بنزین‌خانه یکی از جالب‌ترین جاهای دیدنی آبادان است. این مکان در گذشته نخستین جایگاه سوخت ایران بود؛ در سال ۱۳۰۶ با همکاری شرکت بریتیش پترولیوم ساخته شد و در ابتدا فقط نفت سفید توزیع می‌کرد، اما با ورود خودرو به ایران، پمپ بنزین هم به آن اضافه شد. موزه فعلی در دی‌ماه ۱۳۹۴ وارد فاز اجرایی شد و در بهمن ۱۳۹۵ رسماً افتتاح شد.

معروف‌ترین بخش موزه، ساختمانی شش‌ضلعی و آجرپوش در شمال محوطه است که روی آن نوشته شده «فقط بنزین پارس خالص استعمال نمایید» و سال تاسیسش (۱۹۲۷ میلادی) هم روی آن حک شده. در سالن‌های موزه می‌توانید دوازده دستگاه پمپ بنزین قدیمی، انواع بشکه و پیمانه‌ی نفت، یک خودروی اُپل قرمز کلاسیک و عکس‌های آرشیوی از مردم آبادان در صف دریافت نفت را ببینید؛ تجربه‌ای که حال‌وهوای دهه‌های گذشته را برایتان زنده می‌کند.

آدرس: خیابان شهید منتظری، پارک شهرداری، جنب پمپ‌بنزین، روبه‌روی شورای اسلامی شهر

موزه کارآموزان آبادان

موزه کارآموزان، که در محل قدیمی آموزشگاه حرفه‌ای پالایشگاه آبادان قرار دارد، بزرگ‌ترین موزه‌ی استان خوزستان و بزرگ‌ترین موزه‌ی صنعتی کشور به شمار می‌رود. این آموزشگاه از سال ۱۳۱۲ محل آموزش کارگران پالایشگاه در زمینه‌هایی مثل برق، مکانیک و فرآیند پالایش بود؛ پس از انقلاب دوباره فعالیتش از سر گرفته شد، اما با شروع جنگ متوقف ماند و در نهایت در سال ۱۳۹۲ به موزه تبدیل شد.

موزه از پنج اتاق و چند کارگاه تشکیل شده؛ در اتاق‌های اول و دوم («گاه‌نگار») تاریخ ایران و جهان از دیدگاه صنعت نفت در شش خط زمانی روایت می‌شود، و در کارگاه‌های فلزکاری، تراشکاری و نجاری می‌توانید ابزار و وسایل واقعی‌ای که کارآموزان دهه‌های گذشته با آن کار می‌کردند را از نزدیک ببینید. اگر دنبال یک تجربه‌ی متفاوت‌تر از موزه‌های معمول هستید که بیشتر به زندگی روزمره‌ی کارگران صنعت نفت بپردازد، این موزه گزینه‌ی خوبی است.

آدرس: خیابان مرحوم دهداری، روبه‌روی ورزشگاه تختی، ساختمان آموزشگاه حرفه‌ای پالایشگاه آبادان

باغ‌موزه دفاع مقدس آبادان

باغ‌موزه دفاع مقدس آبادان در محله‌ی بریم و در همجواری مستقیم با اروندرود قرار دارد؛ همان منطقه‌ای که در هشت سال جنگ تحمیلی، صحنه‌ی نزدیک‌ترین درگیری‌ها با خاک عراق بود. این مجموعه با مشارکت استانداری خوزستان، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و وزارت نفت ساخته شده و آثار نسبتاً بکر و دست‌نخورده‌ای از دوران جنگ را در خود نگه داشته است.

در محوطه‌ی این باغ‌موزه می‌توانید تجهیزات نظامی و ماشین‌های جنگی واقعی، چند سنگر بتنی، خاکریز و برج‌های دیده‌بانی را از نزدیک ببینید. نکته‌ی خاص و کمی غم‌انگیز این مجموعه این است که پیکر مطهر هشت شهید گمنام در اسفند ۱۳۹۴ در همین مکان به خاک سپرده شده و یادمانی هم برایشان بنا شده. اگر به تاریخ معاصر ایران و دوران دفاع مقدس علاقه دارید، این مکان یکی از ملموس‌ترین تجربه‌هایی است که می‌توانید در آبادان داشته باشید.

آدرس: منطقه نخلستان بریم آبادان، میدان الیف، بلوار بهارستان، حاشیه اروندرود

رودخانه بهمنشیر

بهمنشیر (شکل فارسی امروزی نام پهلوی «وهمن‌اردشیر») نام یکی از شاخه‌های رود کارون در استان خوزستان است. رود کارون پس از رسیدن به شهر خرمشهر به دو شاخه تقسیم می‌شود؛ شاخه‌ی نخست از آبادان می‌گذرد و به سوی اروندرود در مرز ایران و عراق می‌رود، و پرآب‌ترین دهانه‌اش، یعنی همان بهمنشیر، در امتداد اروندرود به خور بهمنشیر و سپس به خلیج فارس می‌ریزد.

طول رود بهمنشیر حدود ۹۰ کیلومتر، عرض آن نزدیک به ۶۰۰ متر و عمق آن حدود ۴ متر است. این رودخانه عملاً یکی از شریان‌های اصلی زندگی روزمره‌ی آبادانی‌هاست؛ از همان جایی که پل کابلی امام رضا از کنارش عبور می‌کند تا مسیرهایی که برای قایق‌سواری و تماشای غروب در کنار آن استفاده می‌شود.

جزیره مینو

یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری اطراف آبادان، جزیره‌ی زیبای مینو است که برای هر مسافری می‌تواند سفری خاطره‌انگیز به یادگار بگذارد؛ به‌ویژه شب‌های این جزیره بسیار دیدنی و جذاب‌اند. این جزیره در گذشته «صلوح» نام داشت و بین آبادان و خرمشهر واقع شده، جایی که دو شاخه‌ی اروندرود آن را در بر می‌گیرند. جزیره مینو حدود ۱۰ متر ارتفاع از سطح دریا دارد و در فاصله‌ی تقریبی ۱۰ کیلومتری خرمشهر قرار گرفته است.

مینو در واقع شهر کوچکی است که در دل همین جزیره شکل گرفته و بزرگ‌ترین آبادی جزیره محسوب می‌شود؛ جمعیتی حدود ۱۳ هزار نفر دارد و برای مردم آبادان و خرمشهر بیشتر نقش یک تفرجگاه و مقصد گردش روزانه را بازی می‌کند. بخش زیادی از جزیره با نخلستان پوشیده شده و اگر به غذای محلی علاقه دارید، چند مضیف سنتی هم در آن هست که می‌توانید غذاهای جنوبی مثل مفطح، مچبوس و ماهی شکم‌پر را امتحان کنید. اگر سفرتان طولانی‌تر باشد، یک نیم‌روز برای دیدن جزیره مینو می‌تواند حال‌وهوای متفاوتی به برنامه‌ی شما اضافه کند.

آدرس: ۱۱ کیلومتری مرکز آبادان، مسیر آبادان به خرمشهر، بعد از پل فلزی

مقام خضر نبی

مقام (یا قدمگاه) خضر نبی یکی از جاذبه‌های هم‌زمان تاریخی و مذهبی آبادان است که در حاشیه‌ی رودخانه‌ی بهمنشیر و روبه‌روی روستای طره‌الحضر قرار دارد. طبق روایت محلی، این بنا در سال ۹۲۰ هجری قمری ساخته شده، یعنی بیش از پانصد سال قدمت دارد. زیارتگاه با گنبد سفید (در برخی منابع سبز یا طلایی توصیف شده) و معماری ساده‌ی خودش، در میان نخلستان‌های سرسبز منطقه جا خوش کرده است.

بازدید از این مکان، علاوه بر جنبه‌ی زیارتی، فرصت خوبی برای فاصله گرفتن از شلوغی شهر و قدم زدن در طبیعت اطراف رودخانه است. اگر سفرتان شامل بازدید از جاذبه‌های مذهبی و تاریخی هم می‌شود، این مقام را کنار آرامگاه سید عباس و کلیسای سورت گاراپت در برنامه‌تان قرار دهید.

آدرس: حدود ۷ کیلومتری شرق آبادان، ساحل رودخانه بهمنشیر، روبه‌روی روستای طره‌الحضر

آرامگاه سید عباس

آرامگاه سید عباس، که به یکی از بزرگان مذهبی شهر آبادان تعلق دارد، یکی از مکان‌های دارای اهمیت بالا برای اهالی شهر است و بیشتر مراسم‌های مذهبی محلی در همین مکان برگزار می‌شود. اگر علاقه دارید سفرتان فقط به جاذبه‌های گردشگری معمول محدود نشود و کمی هم با فرهنگ مذهبی و آداب‌ورسوم محلی آبادان آشنا شوید، سری به این آرامگاه زدن می‌تواند جالب باشد.

آدرس: بلوار شهدای ۷ تیر

بازارهای آبادان

آبادان به‌خاطر همجواری با کشورهای حوزه‌ی خلیج‌فارس و داشتن صادرات و واردات کالا از طریق لنج و کشتی، بازارهای متنوع و متعددی با قیمت‌های نسبتاً مناسب دارد که خودشان به‌تنهایی مردم شهرها و استان‌های دیگر را برای خرید و سیاحت به این شهر می‌کشانند. مهم‌ترین این بازارها شامل بازار کویتی‌ها، بازار امیری، بازار احمدآباد، بازار ته‌لنجی‌ها، بازار مرکزی و بازار درجه‌یک ماهی‌فروشان می‌شوند.

بازار مرکزی، که در دو طبقه و روبه‌روی بازار ماهی‌فروش‌ها و نزدیک اروندرود قرار دارد، یکی از پرطرفدارترین گزینه‌ها برای خریدی متنوع از لوازم‌خانگی تا کیف و کفش و لباس است. اگر هم اهل غذای دریایی هستید، گشت‌وگذار در بازار ماهی‌فروشان و دیدن تنوع صید روزانه‌ی آبادان، تجربه‌ای است که در خیلی از شهرهای دیگر ایران پیدا نمی‌کنید.

بازار ته‌لنجی‌ها هم نامش را از همان لنج‌های چوبی‌ای گرفته که سال‌ها کالا را از آن سوی خلیج‌فارس به آبادان می‌آورده‌اند؛ هنوز هم در این بازار می‌توانید کالاهایی پیدا کنید که رنگ‌وبویی از فرهنگ تجاری کشورهای حاشیه‌ی خلیج‌فارس دارند، از پارچه و لوازم خانگی تا ادویه و خشکبار.

بازار کویتی‌ها هم همین داستان را دارد؛ نامش یادآور دوره‌ای است که تجارت دریایی بین آبادان و کویت رونق زیادی داشت. اگر وقت کافی دارید، گشت‌وگذار آرام در این بازارها، حتی بدون قصد خرید جدی، خودش یک تجربه‌ی فرهنگی است؛ چون می‌توانید رد پای تاریخ تجاری و چندملیتی این شهر بندری را در همان مغازه‌ها و کالاهایش ببینید.

سوالات متداول درباره جاهای دیدنی آبادان

بهترین فصل برای سفر به آبادان چه زمانی است؟
پاییز، زمستان و اوایل بهار بهترین زمان برای سفر به آبادان هستند، چون آب‌وهوای این شهر در این فصل‌ها معتدل‌تر و مطبوع‌تر است؛ تابستان‌های آبادان معمولاً بسیار گرم است و گردش طولانی در فضای باز را سخت می‌کند.

آیا امکان بازدید از داخل مسجد رنگونی‌ها وجود دارد؟
در حال حاضر بازدید آزاد از داخل مسجد معمولاً ممکن نیست، اما در ایام نوروز که گردشگری شهر اوج می‌گیرد، گاهی امکان بازدید عمومی فراهم می‌شود. در هر صورت نمای بیرونی و معماری منحصربه‌فرد آن همیشه قابل دیدن است.

پل کابلی آبادان چه ویژگی خاصی دارد؟
این پل به‌عنوان نخستین پل کابلی جهان شناخته می‌شود که روی خشکی ساخته شده، نه روی آب؛ یعنی برخلاف اکثر پل‌های کابلی دنیا، زیر این پل رودخانه یا دریاچه‌ای قرار ندارد. رودخانه‌ی بهمنشیر از کنار آن می‌گذرد، نه از زیرش.

برای دیدن جزیره مینو باید چقدر وقت بگذارم؟
چون جزیره مینو بین آبادان و خرمشهر قرار دارد و فاصله‌ی نسبتاً کمی با هر دو شهر دارد، یک نیم‌روز معمولاً برای گردش و دیدن جاذبه‌های اصلی آن کافی است.

کدام بازار آبادان برای خرید سوغات بهتر است؟
بازار مرکزی و بازار ته‌لنجی‌ها از معروف‌ترین گزینه‌ها برای خریدهای متنوع هستند. اگر هم به دنبال غذای دریایی تازه هستید، بازار ماهی‌فروشان که روبه‌روی بازار مرکزی قرار دارد، بهترین انتخاب است.

جمع‌بندی: چرا باید به آبادان سفر کنید؟

آبادان شهری است که خودش را با یک نگاه نشان نمی‌دهد؛ باید کمی در کوچه‌پس‌کوچه‌هایش قدم بزنید تا لایه‌های مختلفش را ببینید. از معماری هندی مسجد رنگونی‌ها تا کلیسای ارامنه، از پلی که در نوع خود در دنیا بی‌نظیر است تا موزه‌ای با آثار باستانی شوش، آبادان روایتی از تاریخ معاصر ایران را در خود نگه داشته که در کمتر شهری این‌قدر متنوع و دست‌نخورده باقی مانده.

شاید تعداد بناهای تاریخی این شهر به اندازه‌ی اصفهان یا شیراز نباشد، اما تنوع فرهنگی پنهان در همان تعداد محدود، چیزی است که خیلی از مقصدهای پرجمعیت‌تر گردشگری ایران ندارند. اگر به جنوب ایران سفر می‌کنید، حتی اگر فقط یک یا دو روز وقت داشته باشید، یک سر به مسجد رنگونی‌ها، پل کابلی امام رضا و بازار مرکزی بزنید؛ همین سه مورد به‌تنهایی تصویری کامل و خاطره‌انگیز از روح این شهر بندری به شما می‌دهند.